Wokół diagnozy ADHD krąży mocne, ale błędne założenie: jeśli ktoś „nie usiedzi w miejscu” albo „ciągle się rozprasza”, to wystarczy krótka rozmowa i gotowe – ADHD albo jego brak. To przekonanie zwykle bierze się z uproszczonych opisów w mediach i z memów o „roztrzepaniu”. W rzeczywistości diagnoza ADHD wymaga łączenia różnych źródeł danych: wywiadu, kwestionariuszy, obserwacji, a coraz częściej także obiektywnych testów uwagi. Jednym z takich narzędzi jest test MOXO, komputerowy test ciągłego wykonywania (CPT), który pomaga uporządkować obraz funkcjonowania dziecka lub dorosłego z podejrzeniem ADHD.

Czym jest test MOXO i na czym polega?

Test MOXO to komputerowy test uwagi i hamowania reakcji, należący do grupy testów CPT (Continuous Performance Test). W dużym skrócie bada, jak badana osoba:

• zamyka się na rozpraszacze,
• utrzymuje uwagę w czasie,
• hamuje impulsywne reakcje,
• radzi sobie z presją czasu.

Podczas badania na ekranie pojawiają się różne bodźce (np. symbol, kształt czy obrazek), a badany ma reagować tylko na wybrane z nich – zazwyczaj poprzez naciśnięcie klawisza lub przycisku. W odróżnieniu od wielu klasycznych testów, MOXO dodaje rozpraszacze wizualne i dźwiękowe (np. obrazki, animacje, odgłosy), które imitują codzienne rozproszenia znane z klasy, biura czy domu.

Test trwa zwykle kilkanaście minut, ale jest zaprojektowany tak, by obciążenie uwagi było stopniowo zwiększane. Dzięki temu uchwytne stają się problemy, które w krótkich, prostych zadaniach w ogóle by się nie ujawniły.

Test MOXO nie „wykrywa ADHD”, tylko dostarcza obiektywnych danych o profilu funkcjonowania uwagi – dopiero specjalista łączy je z wywiadem i innymi narzędziami, by postawić diagnozę.

Co dokładnie mierzy test MOXO?

Wynik testu MOXO nie jest jedną liczbą typu „masz ADHD na 80%”. Raport rozbija funkcjonowanie na kilka wymiarów, które odpowiadają typowym trudnościom obserwowanym w ADHD.

Uwaga i rozpraszanie bodźcami

Jednym z kluczowych obszarów jest utrzymanie koncentracji na zadaniu w obecności rozpraszaczy. Test analizuje między innymi:

• liczbę pominiętych bodźców celowych (gdy trzeba było zareagować, ale reakcja nie nastąpiła),
• zmiany jakości wykonania w czasie (początek vs koniec testu),
• wrażliwość na konkretne rodzaje rozpraszaczy – wizualne, dźwiękowe lub ich kombinację.

Dla dzieci z ADHD typowy jest obraz: na starcie wyniki są jeszcze przyzwoite, ale wraz z upływem czasu i pojawieniem się coraz większej liczby bodźców zewnętrznych, ilość błędów rośnie. U dorosłych obraz bywa bardziej „zamaskowany” – wysoka inteligencja i wypracowane strategie kompensacyjne pozwalają utrzymać poprawny wynik w prostych warunkach, natomiast przy zwiększonym obciążeniu poznawczym (>dużo bodźców, presja czasu<) trudności stają się wyraźniejsze.

Impulsywność i hamowanie reakcji

Drugi ważny wymiar to impulsywność, czyli skłonność do reagowania zbyt szybko i bez wystarczającej kontroli. MOXO rejestruje m.in.:

• tzw. fałszywe alarmy – reakcje na bodźce, na które reagować nie trzeba,
• czas reakcji – zbyt szybkie, „odruchowe” klikanie,
• brak różnicowania – podobna reakcja na bodźce ważne i nieważne.

U części osób z ADHD dominuje obraz rozkojarzenia, u innych – właśnie impulsywności. Test pozwala wyłapać sytuację, w której ktoś reaguje „na wszystko”, bo trudno mu w ogóle zatrzymać impuls ruchu, nawet jeśli rozumie zasady zadania.

Czas reakcji i tempo pracy

MOXO analizuje także tempo przetwarzania. Zwraca uwagę nie tyle średni czas reakcji, co jego rozrzut: raz bardzo szybko, raz zdecydowanie za wolno. Taka „poszarpana” wydolność bywa bardziej charakterystyczna dla ADHD niż jednostajnie wolne tempo. W praktyce przekłada się to na doświadczenie: „czasem błyskawicznie łapie, czasem jakby się zawiesza” – i to w obrębie tej samej osoby, tego samego dnia.

Jak wygląda przebieg testu MOXO w gabinecie?

Badanie MOXO jest stosunkowo proste logistycznie. Wykonuje się je w gabinecie psychologicznym, psychiatrycznym lub poradni. Potrzebny jest komputer, myszka lub specjalny przycisk oraz oprogramowanie testu. Badanie odbywa się w kontrolowanych warunkach, w możliwie cichym pomieszczeniu.

Najczęściej przed rozpoczęciem badania:

• zbierany jest krótki wywiad dotyczący aktualnego stanu, przyjmowanych leków, zmęczenia, snu,
• osoba badana dostaje instrukcję i serię próbnych zadań,
• sprawdza się, czy rozumie zasady i swobodnie obsługuje mysz/przycisk.

Dopiero wtedy włączany jest właściwy test. W trakcie badania specjalista nie podpowiada ani nie komentuje, chyba że dzieje się coś, co przerywa przebieg (np. złe samopoczucie). Po zakończeniu generowany jest raport z wynikami, który następnie omawia się w kontekście całej diagnozy.

MOXO u dzieci a MOXO u dorosłych – podobieństwa i różnice

Ta sama procedura bywa stosowana zarówno u dzieci, jak i u dorosłych, ale interpretacja wyników ma swoje niuanse.

Test MOXO u dzieci

U dzieci test pomaga odpowiedzieć na kilka praktycznych pytań:

• czy problemy z nauką wynikają z trwałych trudności z uwagą, czy bardziej z braku motywacji, lęku lub konfliktów w klasie,
• czy dziecko reaguje nadmiernie na bodźce dźwiękowe/obrazowe (np. hałas w klasie),
• jak długo jest w stanie utrzymać skupienie przy monotonnym zadaniu.

Ważne jest, by interpretować wyniki w odniesieniu do wieku. To zupełnie normalne, że siedmiolatek będzie robił więcej błędów niż nastolatek – ale już porównanie siedmiolatka do rówieśników może pokazać, że wypada wyraźnie słabiej pod względem koncentracji lub hamowania reakcji.

Test MOXO u dorosłych

W przypadku dorosłych MOXO bywa pomocny szczególnie, gdy:

• pojawia się podejrzenie ADHD dorosłych, którego nie zdiagnozowano w dzieciństwie,
• osoba ma duże trudności w pracy lub na studiach, trudne do wyjaśnienia tylko stresem,
• potrzebna jest obiektywna dokumentacja funkcjonowania uwagi (np. do orzeczeń, opinii).

Dorośli często przychodzą już z pewnymi strategiami kompensacji: notatki, alarmy, checklisty. MOXO pozwala zobaczyć, co się dzieje, gdy takich podpórek nie ma, a zadanie wymaga „nagiej” wydolności uwagi. Często właśnie wtedy wychodzi na jaw, że problem nie polega na „lenistwie”, tylko na trudnościach w utrzymaniu stabilnego poziomu wykonania.

Zalety testu MOXO w procesie diagnozy ADHD

Test MOXO nie jest cudownym narzędziem rozwiązującym wszystkie wątpliwości, ale ma kilka wyraźnych atutów, które sprawiają, że coraz częściej jest włączany w proces diagnozy.

• Obiektywność – wynik nie zależy od subiektywnej opinii nauczyciela czy rodzica, tylko od konkretnych parametrów wykonania zadania.
• Symulacja codziennych rozproszeń – rozpraszacze wizualne i dźwiękowe przybliżają warunki, w jakich dziecko uczy się w klasie, a dorosły pracuje w open space.
• Analiza wielu wymiarów – uwaga, impulsywność, czas reakcji i ich zmienność w czasie dają znacznie bogatszy obraz niż pojedyncza skala z kwestionariusza.
• Przydatność w monitorowaniu leczenia – w niektórych przypadkach MOXO stosuje się przed i po włączeniu farmakoterapii, by ocenić jej wpływ na funkcjonowanie uwagi.

Test MOXO jest szczególnie cenny tam, gdzie relacje z wywiadu są niespójne – np. rodzic widzi duży problem, nauczyciel mniejszy, a osoba badana ma trudność z opisaniem własnego funkcjonowania.

Ograniczenia i najczęstsze nieporozumienia wokół MOXO

Wraz z popularyzacją testu pojawiło się również kilka niebezpiecznych uproszczeń. Najważniejsze z nich to traktowanie MOXO jako „testu na ADHD”, który ma wypluć jednoznaczną odpowiedź: jest / nie ma.

W rzeczywistości warto pamiętać o kilku rzeczach:

• dobry wynik w MOXO nie wyklucza ADHD – osoba może być w dobrej formie danego dnia, ogromnie się mobilizować, mieć wysoki poziom inteligencji lub świetne strategie kompensacyjne,
• słaby wynik nie oznacza automatycznie ADHD – problemy z koncentracją mogą wynikać z lęku, depresji, przemęczenia, zaburzeń snu, skutków ubocznych leków, a także wielu innych czynników,
• test bada zachowanie w bardzo specyficznym zadaniu, a nie całość funkcjonowania życiowego.

Dlatego rzetelny specjalista nigdy nie opiera diagnozy ADHD wyłącznie na MOXO. Traktuje go jako jedno z kilku źródeł danych – obok szczegółowego wywiadu rozwojowego, kwestionariuszy, rozmowy klinicznej, informacji ze szkoły lub miejsca pracy.

Jak w praktyce korzysta się z wyników MOXO?

Wynik testu MOXO staje się częścią szerszej układanki. W praktyce może pomóc w kilku obszarach:

• Doprecyzowanie obrazu trudności – zamiast ogólnego „ma kłopoty z koncentracją”, można powiedzieć: „ma największy problem z utrzymaniem uwagi w hałasie i przy zadaniach dłuższych niż 10–15 minut”.
• Planowanie wsparcia edukacyjnego – np. zalecenie siedzenia w spokojniejszej części klasy, dzielenia zadań na krótsze odcinki, unikania nadmiernej liczby bodźców na tablicy.
• Rozmowa o leczeniu – gdy rozważana jest farmakoterapia, obiektywne dane o funkcjonowaniu uwagi pomagają w podjęciu decyzji i późniejszej ocenie efektów.
• Przełamywanie poczucia winy – dla wielu osób (i rodziców) widok raportu z testu jest pierwszym momentem, w którym widać „na twardo”, że to nie tylko kwestia „bardziej się postarać”.

Warto też podkreślić, że sam udział w teście bywa dla badanej osoby ciekawym doświadczeniem. Często po badaniu pojawia się refleksja: „teraz widać, dlaczego w pracy tak męczą długie, monotonne zadania” albo „nic dziwnego, że dziecko się rozsypuje w hałaśliwej świetlicy”.

Podsumowanie: miejsce testu MOXO w diagnozie ADHD

Test MOXO stanowi ważne uzupełnienie klasycznych metod diagnozy ADHD u dzieci i dorosłych, ale nie zastępuje rozmowy, wywiadu ani oceny klinicznej. Jego siła polega na tym, że:

• pokazuje w liczbach to, co w życiu codziennym odczuwa się jako „rozsypującą się uwagę”,
• uwzględnia wpływ realnych rozpraszaczy, a nie tylko „laboratoryjną ciszę”,
• pozwala uchwycić różnice między rozkojarzeniem, impulsywnością a zmiennym tempem pracy.

Najrozsądniejsze podejście to traktowanie MOXO jako narzędzia wspierającego: pomocnego, gdy dobrze wkomponuje się w cały proces diagnostyczny, i mylącego, gdy próbuje się zrobić z niego jedyny wyznacznik „czy to na pewno ADHD”. W praktyce najlepiej sprawdza się tam, gdzie jest częścią rozmowy o konkretnym człowieku, jego mocnych stronach, trudnościach i realnych potrzebach – a nie tylko zestawem cyferek w raporcie.